पाठ 20

A) संस्कृत में अनुवाद करें और समासों को तोड़ें:

१. इन्द्रशत्र्वनार्या देवेन्द्रेण जीयन्ते ॥१॥
इन्द्रः शत्रुर्येषां ते ऽनार्या देवानामिन्द्रेण जीयन्ते । (या: इन्द्रस्य शत्रव एवानार्या...)
देवताओं के प्रमुख ने न-आर्यों को, इन्द्र के शत्रुओं को पराजित किया है (या: जिनका शत्रु इन्द्र है)।

२. शूरबलक्षत्रिययोधः शूरपुत्रमिच्छति ॥२॥
शूरस्य बलं यस्य स क्षत्रिय एव योधः शूरमेव पुत्रमि्च्छति ॥
बलवान योद्धा क्षत्रिय, एक वीरपुत्र की कामना करता है।

३. सुदुर्गममार्गेण स्वर्गं गम्यते । सुगमस्तु नरकमार्गः ॥३॥
सुदुर्गमेण मार्गेण स्वर्गं गम्यते । सुगमस्तु नरकस्य मार्गः ॥
बहुत कठिन मार्ग पर स्वर्ग में जाता है। नरक का मार्ग तो सरल है।

४. मृतपुत्रब्राह्मणी रोदिति ॥४॥
मृतः पुत्रो यस्याः सा ब्राह्मणी रोदिति ॥
ब्राह्मण, जिसका पुत्र मर चुका है, रोती है।

५. वीतमोहब्राह्मणः सम्पन्नरूपामपि शूद्रां न लुभ्यति ॥५॥
वीतो मोहो यस्य स ब्राह्मणः सम्पन्नं रूपं यस्यास्तामपि शूद्रां न लुभ्यति ॥
मोह से मुक्त ब्राह्मण, भले ही वह पूर्ण शरीर वाली हो, शूद्रा स्त्री की कामना नहीं करता।

६. सुनीतिपुत्रः प्राप्तमतिदर्शनसाधुं गच्छति ॥६॥
शोभना नीतिर्यस्य स पुत्रः प्राप्तं मतेर्दर्शनं येन तं साधुं गच्छति ॥
विनम्र पुत्र, जिसने चित्त पढ़ने की क्षमता प्राप्त की है, ऋषि के पास जाता है।

७. प्राप्तप्रभावक्षत्रिया दृष्टमात्राञ्छत्रून्घन्ति ॥७॥
प्राप्तः प्रभावो यैस्ते क्षत्रिया दृष्टं मात्रं येषां ताञ्छत्रून्घन्ति ॥
शक्तिशाली हुए क्षत्रिय, जैसे ही उन्हें देखते हैं, शत्रुओं को मारते हैं।

८. जितशत्रुयोधाः शत्रुजितान्मुञ्चन्ति ॥८॥
जितः शत्रुर्यैस्ते योधाः शत्रुणा जितान्मुञ्चन्ति । (या: जिताः शत्रवो यैस्त्ते...)
शत्रु को पराजित करने वाले योद्धा, शत्रु द्वारा पराजित लोगों को मुक्त करते हैं।

९. कृतोपनयनबालः शिवादिदेवपूजां करोति ॥९॥
कृतमुपनयनं यय्स स बालः शिव आदिर्येषां तेषां देवानां पुजां करोति ॥
वेद में दीक्षित बालक, शिव और अन्य देवताओं की पूजा करता है।

१०. बुद्धगता दुःखादिसत्यानि शृण्वन्ति ॥१०॥
बुद्धं गता दुःखमादिर्येषां तानि सत्यानि शृण्वन्ति ॥
बुद्ध के पास गए लोग, दुःख की सत्यता और अन्य (आर्य) सत्यताओं को सुनते हैं।

B) समासों का प्रयोग करते हुए संस्कृत में अनुवाद करें:

1. दंड को हाथ में न रखने वाला क्षत्रिय, जनता की रक्षा नहीं करता है।
अदण्डहस्तः क्षत्रियो न जनान्पाति । (या: जनान्रक्षति ।)

2. कालिदास और अन्य कवि, संस्कृत के शिक्षक हैं।
संस्कृतगुरवः कालिदासादिक्वयः ।

3. क्षत्रिय का जीवन-निर्वाह, अस्त्र-शस्त्रों द्वारा है।
शस्त्राजीवः क्षत्रियः ।

4. शूद्रा स्त्रियों के लिए भी धर्म है, अहिंसा, सत्य, शुद्धता, शिकायत न करना, दुर्भावना न रखना और धैर्य।
अहिंसासत्यशौचानसूयानृशंस्यक्षमाधर्माः शूद्रा अपि ॥

अभ.: शस्त्राजीवः क्षत्रियः
(छवि स्रोत: विवरण)

---

समास-विश्लेषण

निम्नलिखित समासों को संस्कृत में संभव प्रत्येक प्रकार से बह्व्रीहि, द्वन्द्व, तथा तत्पुरुष के रूप में विभक्त कीजिए।

१. इन्द्रशत्रवः । इन्द्रस्य शत्रवः । (या: इन्द्रः शत्रुर्येषां ते ।)

२. दुष्कुलायाः । दुष्टं कुलं यस्यास्तसाः ।

३. जातिमात्रस्य । जातेर्मात्रस्य । (या: जातिरेव मात्रं यस्य तस्य ।)

४. प्राप्तोदकाः । प्राप्तमुदकं यैस्ते । (या: प्राप्तमुदकं याभिस्ताः ।)

५. सुनीतिभिः । शोभनाभिर्नीतिभिः । (या: शोभना नीतिर्येषां तैः ।)

६. मृतपुत्रः । मृतः पुत्रः । (या: मृतः पुत्रो यस्य सः ।)

७. गतपुण्येन । गतेन पुण्येन । (या: गतं पुण्यं यस्य तेन ।)

८. आर्यरूपम् । आर्यास्य रूपम् । (या: आर्यं रूपं यस्य तम् ।)

९. मुक्तासनया । मुक्तमासनं यया तया ।

१०. तद्रूपः । तद्रूपं यस्य सः । (या: तस्य रूपं यस्य सः ।)

११. कृतफलानाम् । कृतस्य फलानाम् । (या: कृतं फलं यैस्तेषाम् ।)

१२. व्याघ्रबलाः । व्याघ्रस्य बलं येषां ते ।

१३. प्राप्तकाला । प्राप्तः कालो यया सा ।

१४. शूरपुत्राम् । शूरः पुत्रो यस्यास्ताम् ।

१५. कृतभिषेखः । कृतो ऽभिषेखः । (या: कृतो ऽभिषेखो यस्य सः ।)

१६. शूरबलान् । शूरस्य बलं येषां तान् ।

१७. वीतमोहः । वीतो मोहः । (या: वीतो मोहो यस्य सः ।)

१८. दण्डहस्तस्य । दण्डस्यैव हस्तस्य । (या: हस्ते दण्डो यस्य तस्य ।)

१९. गतमात्रम् । गतं मात्रम् । (या: गतं मात्रमेव यस्य तम् ।)

२०. इन्द्रपुत्रा । इन्द्रः पुत्रो यस्याः सा । (इन्द्र की माता = पृथिवी)

२१. तद्गुणाः । तस्य गुणाः । (या: स गुणो येषां ते ।)

२२. उपल्ब्धसुखैः । उपल्ब्धैः सुखैः । (या: उपलब्धं सुखं यैस्तैः ।)

२३. प्राप्तप्रभावः । प्राप्तः प्रभावः । (या: प्राप्तः प्रभावो येन सः ।)

२४. तन्मात्राणि । तस्य मात्राणि । (या: तन्मात्रं येषां तानि ।)

२५. प्रभूतरूपा । प्रभूतं रूपं यस्याः सा । (उत्कृष्ट आकार वाला)

२६. कृतोपनयनाः । कृतमुपनयनं येषां ते ।

२७. विगतनयनम् । विगतं नयनं यस्य तम् । (अंधा)

२८. बुद्धमार्गेण । बुद्धस्य मार्गेण । (या: बुद्धो मार्गो यस्य तेन ।)

२९. विजयफलान् । विजयस्य फलानि येषां तान् ।

३०. दुर्गमः । चलने में कठिन

३१. समयकारः । समयस्य कारः । (नियत समय)

३२. सम्पन्नरूपाम् । सम्पन्नं रूपं यस्यास्ताम् ।

३३. रूपसम्पन्नाम् । रूपेण सम्पन्नाम् । (आकार में पूर्ण)

३४. अपुण्यानाम् । न पुण्यं येषां तेषाम् । (निष्फल)

३५. मृतगृहाणि । मृतानां गृहाणि । (शवगृह)

३६. अजनस्य । निर्जन

३७. तद्देवतैः । सा देवता येषां तैः ।

३८. जातपुत्राः । जाताः पुत्रा येषां ते ।

३९. दुरन्ताभिः । दुर्निष्फल

४०. भूतसर्गेण । भूतानां सर्गेण ।

४१. मतिदर्शनम् । मतीनां दर्शनम् । (विचारों का दर्शन)

४२. मुक्तहस्ता । मुक्तं हस्तं यस्याः सा । (उदार)

४३. तदन्तः । तस्यान्तः । (या: सो ऽन्तो यस्य सः ।)

४४. जातिमात्रम् । जातिरेव मात्रं यस्य तम् । (केवल जन्म से)

४५. तज्जयेन । तस्य जयेन । (या: तस्य जयो यस्य तेन ।)

४६. लब्धधनानाम् । लब्धं धनं येषां तेषाम् ।

४७. सुदर्शः । देखने में अच्छा

४८. सकारणः । एक कारण से

४९. तनादयः । तन् आदि (= 8. वर्तमान काल वर्ग)

५०. जातमात्राम् । जातमेव मात्रं यस्यस्ताम् । (समग्रूपन्न)

५१. दुर्जातयः । खराब जन्म से

५२. हतपुत्रः । हतः पुत्रो यस्य सः ।

५३. दुरासितम् । बुरी तरह बैठना

५४. इष्टदेवतया । इष्टा देवता यस्यास्तया ।

५५. कृतपुण्याभिः । कृतं पुण्यं याभिस्ताभिः ।

५६. श्रुत्युदितम् । श्रुतेरुदितम् ।

५७. गतपापैः । गतं पापं येषां तैः ।

५८. जितारिणा । जितो ऽरि येन तेन ।

५९. जातकोपा । जातः कोपो यस्याः सा ।

६०. जातिधर्मः । जातीनां धर्मः ।

६१. तत्प्रभृतयः । सा प्रभृतिर्येषां ते । (आदि)

६२. सुदुर्जयः । बहुत कठिन से पराजित

६३. जितक्रोधेन । जितः क्रोधो यस्य तेन ।

६४. दुरुपदेशम् । कठिन शिक्षण

६५. लब्धलाभा । लब्धो लाभो यया सा ।

६६. बुद्धदासः । बुद्धस्य दासः ।

६७. मुक्तबुद्धिः । मुक्ता बुद्धिर्यस्य सः ।

६८. यज्ञकालम् । यज्ञस्य कालम् ।

६९. जितशत्रून् । जितः शत्रुर्यैस्तान् ।

७०. शत्रुजितान् । शत्रुणा जितान् ।

७१. तत्फलः । तस्य फलं यस्य सः ।

७२. सुगुणा । अच्छी गुणवत्ता वाला

७३. जातक्रोधः । जातः क्रोधो यस्य सः ।

७४. दृष्टमात्रः । जैसे ही देखा गया

७५. भूतकालः । अतीत

७६. सुनेत्राः । अच्छी आँखें रखने वाला

७७. तदादीनाम् । सादिर्येषां तेषाम् ।

७८. जातिस्मरणम् । पूर्व जन्मों की स्मृति

७९. सफलम् । उपजाऊ

८०. अकरुणस्य । निर्दय

८१. सोढदुःखाः । सोढं दुःखं यैस्ते ।

अभ.: सम्पन्नरूपा रूपसम्पन्ना
(छवि स्रोत: विवरण)

---

वैदिक खंड

मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनतश्चित्तप्रसादनम् ॥ योगसूत्र १.३३ ॥
मन की शुद्धि मैत्री, करुणा, मुदितता और उदासीनता के प्रसार द्वारा होती है, जो सुख, दुख, पुण्य और अपुण्य को विषय मानती हैं।

तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥ योगसूत्र २.१ ॥
समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥ योगसूत्र २.२ ॥
कर्म योग तप, वेदाध्ययन और ईश्वर के प्रति सावधान सेवा है। इसका उद्देश्य समाधि के प्रसार और "कष्टों" के निवारण को कम करना है।

त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः ॥ सांख्यसूत्र १.१ ॥
मानव का सर्वोच्च लक्ष्य यह है कि त्रिविध दुख पूरी तरह से लुप्त हो जाए। (त्रिविध दुख: स्वयं से, वस्तुओं से, और देवताओं से।)

बाधनालक्षणं दुःखम् ॥ न्यायसूत्र १.२१ ॥
तदत्यन्तविमोक्षो ऽपवर्गः ॥ न्यायसूत्र १.२२ ॥
दुख संकट द्वारा चिह्नित है। मोक्ष उससे पूर्ण मुक्ति है।

न स्वर्गो नापवर्गो वा नैवात्मा पारलौकिकः ।
नैव वर्णाश्रमादीनां क्रियाश्च फलदायिकाः ॥
न तो स्वर्ग है, न मोक्ष, न परलौकिक आत्मा, न ही वर्ण और आश्रम के लिए फलदायक यज्ञ और कर्म हैं। ( सर्वदर्शनसंग्रह )

देवानां करदा विप्रा
विप्राणां करदा नृपाः ।
नृपाणां करदा लोका
लोकानां करदा मही ॥
ब्राह्मण देवताओं को कर देते हैं, ब्राह्मणों को राजा कर देते हैं, राजाओं को जन कर देते हैं, जन को पृथ्वी कर देती है।

भार्या पुत्रश्च दासश्च
त्रय एवाधनाः स्मृताः ।
यत्ते समधिगच्छन्ति
यस्य ते तस्य तद्धनम् ॥ मनुस्मृति ८.४१६ ॥
पत्नी, पुत्र और दास, ये तीन परंपरा के अनुसार निष्पत्र हैं। जो कुछ वे अर्जित करते हैं, वह उसका होता है जिसके अधीन वे हैं।

तनुमध्यं पृथुश्रोणि
रक्तौष्ठमसितेक्षणम् ।
नतनाभि वपुः स्त्रीणां
कं न हन्त्युन्नतस्तनम् ॥
बीच में पतली, कूल्हों पर चौड़ी, लाल होंठों वाली, काली आँखों वाली, वक्र नाभि और उभरे हुए स्तनों वाली, ऐसे सुंदर नारीदेह को कौन पुरुष नहीं मारता?

सन्ति पुत्राः सुबहवो
दरिद्राणामनिच्छताम् ।
नास्ति पुत्रः समृद्धानां
विचित्रं विधिचेष्टितम् ॥
जिनकी इच्छा नहीं होती, उनके बहुत से पुत्र होते हैं, धनी के एक भी पुत्र नहीं होता। सृष्टि का प्रवाह अद्भुत है।

अभ.: सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणाम्
(चित्र स्रोत: विवरण)