Lektion 41
41.1. सुभाषिते (zwei Sprichwörter)
पुस्तकस्था च या विद्या
परहस्ते च यद्धनम् ।
कार्यकाले समुत्पन्ने
न सा विद्या न तद्धनम् ॥१॥
Erklärung: पर "anderer"
Abb.: पुस्तकस्था च या विद्या ...
(Bildquelle: Details)
उपदेशो हि मूर्खाणां
प्रकोपाय न शान्तये ।
पयःपानं भुजङ्गानां
केवलं विषवर्धनम् ॥२॥
Erklärung: पयस् n. = दुग्धम्
41.2. Weitere कृत्-Bildungen auf -a
41.2.1. Partizip Präsens (लडादेशः) Ā, Partizip Präsens (लडादेशः) Passiv, Partizip Futur (ऌडादेशः) Ā
41.2.1.1. Thematische Präsensstämme, Passiv und Futur
Bildung:
Präsensstamm / Passivstamm / Futurstamm + -māna (fem. mānā)
Beispiele:
यज् 1U, Part.Präs.Ā यजमान 3 "jemand, der im eignen Interesse mit einem Opfer verehrt = Opferherr"
मन् 4Ā, Part.Präs.Ā मन्यमान 3 "ein denkender"
कृ 8U, Part.Präs.Passiv क्रियमाण 3 "etwas, das getan wird"
दा 3U, Part.Fut.Ā दास्यमान 3 "jemand, der im eignen Interesse geben wird"
41.2.1.2. Athematische Präsensklassen
Bildung:
Schwacher Präsensstamm (in der Form, die er vor der Endung -ate der 3.pl.Ā hat) + -āna (fem. -ānā)
Beispiele:
| Wurzel / Klasse | Partizip Präsens Ā |
|---|---|
| द्विष् 2U | द्विषाण |
| हु 3P | जुह्वान:brju-hu + āna |
| सु 5U | सुन्वान:brsu-nu + āna |
| रुध् 7U | रुन्धान:brru-n-dh-āna |
| तन् 8U | तन्वान:brtan-u + āna |
| क्री 9U | क्रीणान:brkrī + n-āna |
41.2.2. "Partizip" der passiven Notwendigkeit (Gerundivum) (कृत्य)
Um die passive Notwendigkeit auszudrücken ("was getan werden muss/soll"), kann man Adjektive aus Wurzeln und abgeleiteten Verbalstämmen wahlweise mit folgenden Suffixen bilden:
- -तव्य (fem. -तव्या)
- -अनीय (fem. -अनीया)
- -य (fem. -या)
- -त्य (fem. -त्या) (statt -य/-या)
41.2.2.1. Das Suffix -तव्य / -तव्या
Das Suffix -तव्य / -तव्या wird an Wurzeln und abgeleitete Verbalstämme (z.B. Kausativ) auf dieselbe Weise angefügt wie das Infinitivsuffix -तुम् (s. Lektion 23), d.h.
- hochstufige Wurzel + तव्य
oder
- hochstufige Wurzel + -i- + तव्य
Im Kausativ:
- Kausativstamm auf -ay + -i- + तव्य
Beispiele:
| जि 1P | जेतव्य 3 | "jemand, der besiegt werden muss; ein zu besiegender" |
| वृत् 1Ā | वर्तितव्य 3 | "das, wo man sich befinden soll" |
| बुध् Kaus. | बोधयितव्य | "jemand, der geweckt werden soll; ein zu erweckender" |
41.2.2.2. Das Suffix -अनीय / -अनीया
Bildung:
Hochstufige Wurzel + -अनीय / -अनीया
Kausativ und 10. Präsensklasse:
Wurzel, wie sie im Kausativstamm erscheint, ohne -aya- + -अनीय / -अनीया
Beispiele:
| दा 3U | दानीय 3 | "zu gebendes; was gegeben werden muss" |
| जि 1P | जयनीय 3 | "zu besiegender" |
| कृ 8U | करणीय 3 | "zu tuendes" |
| दृश् | दर्शनीय 3 | "was man sehen muss; sehenswertes" |
| बुध् Kaus. | बोधनीय 3:brbodh-aya - aya + -anīya | "ein zu weckender" |
| दा Kaus. | दापनीय 3:brdā-paya - aya + -anīya | "was man geben lassen muss" |
41.2.2.3. Das Suffix -य / -या
Bildung:
Wurzel (in Tief-, Hoch- oder Dehnstufe) + -य
Die genauen Regeln siehe bei Kielhorn, Grammatik der Sanskrit-Sprache, S. 195 - 197!
Behandlung auslautender Vokale:
1. Wurzeln auf -ā bilden dieses Gerundiv auf -eya
Beispiele:
| ज्ञा 9U | ज्ञेय 3 | "zu wissendes; was erkannt werden muss" |
| दा 3U | देय 3 | "was gegeben werden muss" |
2. Wurzeln auf -i /-ī / -u / -ū /-ṛ haben in der Regel Hoch- oder Dehnstufe, es sei denn sie gehören zu denjenigen Wurzeln auf -i / -u /-ṛ, die ein Gerundiv mit dem Suffix -त्य (fem. -त्या) bilden (Liste dieser Wurzeln bei Kielhorn, Grammatik §537).
Beispiel:
| स्मृ 1P | स्मर्य 3 | "woran man sich erinnern muss" |
2a. Wurzeln auf -i/-ī haben Hochstufe
Beispiele:
| विक्री 9Ā | विक्रेय 3 | "zu verkaufen; verkäuflich" |
| नी 1U | नेय 3 | "zu führender" |
Abb.: विक्रेयाणि पुष्पानि
(Bildquelle: Details)
2b. Wurzeln auf -u /-ū ersetzen das hochstufige -o vor dem -ya durch -av, das dehnstufige -au durch -āv. Dehnstufige Bildung bedeutet in diesem Fall Notwendigkeit.
Beispiel:
| स्तु 2U | स्तव्य 3 | "was gepriesen werden soll" |
| स्ताव्य 3 | "was notwendig gepriesen werden muss" |
Beispiele für konsonantisch auslautende Wurzeln (Regeln s. Kielhorn, Grammatik § 533ff.):
Tiefstufige Bildung:
Beispiele:
| दृश् | दृश्य 3 | "sehenswert" |
| शास् 2P | शिष्य 3 | "jemand, der zu belehren ist = Schüler" |
Abb.: दृश्यो मन्दिरः
(Bildquelle: Details)
Hochstufige Bildung:
Beispiele:
| द्विष् 2U | द्वेष्य 3 | "zu hassender = Feind" |
| भिद् 7U | भेद्य 3 | "zu spaltender" |
Kausative und Verben der 10. Präsensklasse (चुरादि)
Bildung:
Kausativ-/Präsensstamm ohne -aya- + -य
Beispiel:
| मन् Kausativ¹ | मान्य 3:brmān-aya - aya + ya | "zu ehrender, hochverehrter" |
¹ eigentl. Denominativ zu मान
Abb.: मान्यः
(Bildquelle: Details)
41.2.2.4. Das Suffix -त्य / त्या (statt -य / -या)
Liste der Wurzeln auf -i / -u /-ṛ, die ein Gerundiv statt mit -य / -या mit dem Suffix -त्य (fem. -त्या) bilden, bei Kielhorn, Grammatik §537.
Bildung:
tiefstufige Wurzel + -त्य / -त्या
Beispiele:
| इ 2P | इत्य 3 | "zu gehender" |
| श्रु 5P | श्रुत्य 3 | "zu hörender" |
| कृ 8U | कृत्य 3 | "zu tuender" |
41.2.3. Syntaktisches zum "Partizip" der passiven Notwendigkeit (Gerundivum) (कृत्य)
Das Gerundiv kann attributiv verwendet werden:
दर्शनीयं नगरम् = "eine Stadt, die man sehen muss; eine sehenswerte Stadt"
Das Gerundiv kann auch als Prädikatsnomen in Sätzen mit Passivkonstruktion verwendet werden, die eine Verpflichtung oder einen Befehl ausdrücken (mit न ein Verbot, eine Unmöglichkeit):
काशी द्विजैर्द्रष्टव्या = "Zweimalgeborene müssen Benares sehen"
Abb.: दर्शनीयं नगरं काशी
(Bildquelle: Details)
41.2.4. Unterschiede im Gebrauch der Gerundiv-Suffixe
Weitgehend überschneidet sich der Gebrauch dieser Suffixe
- -तव्य (fem. -तव्या): drückt immer eine Notwendigkeit aus und wird bevorzugt prädikativ gebraucht (seltener attributiv). Bildungen mit diesem Suffix sollen nicht in Nominalkomposita verwendet werden.
- -अनीय (fem. -अनीया) und -य (fem. -या) / -त्य (fem. -त्या) (statt -य/-या): können eine weitere Bedeutung haben (bes. -य) im Sinne des deutschen "-wert" (z.B. "sehenswert") oder nur einer Möglichkeit "-bar" (दृश्य "sichtbar"). Bildungen mit diesen Suffixen können mit अ-/-अन्- verneint werden (nicht aber Bildungen mit -तव्य) und es gibt तत्पुरुष als deren Hinterglied sie vorkommen.
41.2.5. Keine Verbindung mit सु- und दुस्-
Mit सु- und दुस्- in der Bedeutung "leicht" bzw. "schwer" dürfen Gerundive nicht verbunden werden. Statt dessen stehen तत्पुरुष vom Typ सुकर 3 ("leicht zu tun") (s. Lektion 18).
41.3. Wortliste
मूर्ख m = मूढ
भुजङ्ग m.: Schlange
Abb.: भुजङ्गः
(Bildquelle: Details)
केवलम् Adv.: nur, allein, vollständig
विष n.: Gift
Abb.: भुजङ्गस्य विषम्
(Bildquelle: Details)
शास् 2P शास्ति : zurechtweisen, beherrschen, befehlen, lehren
hat den schwachen Präsensstamm शिष् : शिष्मस्, die 3.Pl. P. hat aber starken Stamm: शासति (!! Endung -ati) neben gelegentlich शासन्ति. अशासुर्. Auch das ganze आत्मनेपद hat, soweit es vorkommt, den starken Stamm: शास्ते
Perf I शशास, शशासुर्
Fut. शासिष्यति
Pass. -शास्यते । शिष्यते
PPP शिष्ट : gelehrt, weise
Inf. शासितुम्
Absol. -शिष्य । -शास्य
davon:
शासना f.: königliches Edikt, Lehre, Religion
Abb.: शासना
(Bildquelle: Details)
शास्त्र n.: Lehre, Lehrwerk
शास्त्रिन् m.: gelehrt, Gelehrter
Abb.: शास्त्री
(Bildquelle: Details)
शिष्य 3: zu belehrender = Schüler
शरण 3: schützend, schirmend ; n. Schutz, Zuflucht, das Zufluchnehmen zu
सङ्घ n.: (zu सम्-हन् : zusammen-schlagen): Schar, Haufe, Gemeinde (z.B. buddhistische)
कन्या f.: junges Mädchen, Tochter, Jungfrau
अति Präverb: über, über -weg, über - hinaus (im Raum, in der Zeit, an Zahl, an Menge, in der Ordnung, an Macht, an Intensität), überaus
इ + अति 2P अत्येति : vorübergehen
PPP अतीत : n. Vergangenheit
41.4. Übung
A) Übersetzen Sie die beiden Sprichwörter am Anfang der Lektion.
B) Übersetzen Sie:
बुद्धम् शरणं गच्छामि धर्मं शरणं गच्छामि सङ्घं शरणं गच्छामीति बुद्धगतैर्वक्तव्यम् ॥१॥
काशीं पत्स्ये गङ्गां द्रक्ष्यामि तत्र च मरिष्यामीति मन्यमानो मान्यो वृद्धनरः पुत्रांश्च पुत्रपुत्रांश्च धनं च तत्याज काशीं च प्राव्रजत् । एवं च रोध्यं दुःखं तरिष्यतीति मन्ये ॥२॥
Abb.: काशीं पत्स्ये गङ्गां द्रक्ष्यामि ...
(Bildquelle: Details)
कन्यां व्युवह तस्यां च पुत्रमजनयं महाधनं च लेभ एवं सुखमापेत्यतीते मुमोह । ततः प्रजज्ञौ सुखाद्दुःखं जायते तस्माल्लोकसुखमपि त्यजनीयं न च किंचिदिन्द्रियैः स्प्रष्टव्यमिति ॥३॥
विक्रेयाणि विक्रीयापुत्रवैश्यो भिक्षुभ्यो विक्रयफलमददाद्दानपुण्यं चादत्त । एतत्कर्म स्तुत्यमिति भिक्षवः प्रोचुर्बुद्धिमन्तस्तु विकल्पयन्ति किमेवं कुर्वाणो वश्यः पुण्यं चकारेति ॥४॥
गुरुभिः शिष्याः शासितव्याः शिष्यैरध्ययनमध्येतव्यम् ॥५॥