Lekce 36
36.1. Zvláštní tvary perfekta
- Některé kořeny vykazují po reduplikační slabice změnu počátečního hlásky kořene.
Příklady:
| Kořen:brधातु | 3. sg. Perf. P. | 3. pl. Perf. P. | 3. sg. Perf. Ā. | 3. pl. Perf. Ā. |
|---|---|---|---|---|
| जि 1P:brPerf. IIIa | जिगाय | जिग्युर्:brji-gi + ur | ||
| चि 5U:brPerf. IIIa | चिकाय चिचाय | चिक्युर् चिच्युर् | चिक्ये चिच्ये | चिक्यिरे चिच्यिरे |
| हन् 2P:brPerf. Va | जघान | जघ्नुर् |
- Kořen विद् 2P "vědět" má perfektum s přítomným významem.
| Kořen:brधातु | 3. sg. Perf. P. | 3. pl. Perf. P. |
|---|---|---|
| विद् 2P | वेद :bron/ona/ono ví | विदुर् :broni vědí |
- Kořen अह् "říkat" má pouze perfektní tvary (Perfektum I). Ty mají přítomný význam.
| Kořen:brधातु | 3. sg. Perf. P. | 3. pl. Perf. P. |
|---|---|---|
| अह् :brPerf. I | आह :bron/ona/ono říká | आहुर् :broni říkají |
- Kořen भू 1P má perfektní kmen बभू, před samohláskami बभूव्.
| Kořen:brधातु | 3. sg. Perf. P. | 3. pl. Perf. P. |
|---|---|---|
| भू 1P | बभूव | बभूवुर् |
36.2. Perifrázické perfektum (अनुप्रयोगलिट्)
Perifrázické perfektum (अनुप्रयोगलिट्) se používá:
- u odvozených konjugací (kausativ, desiderativ, frekventativ, denominativa)
- u kořenů začínajících dlouhým samohláskou (kromě ā-) nebo samohláskou (kromě a-) před dvěma souhláskami
- u některých dalších kořenů
Tvorba:
(slabý) kmen přítomného času + -ām + příslušný tvar perfekta कृ, अस् nebo भू
Koncový samohláskový prvek kmene se před -ām guňuje.
अस् a भू se skloňují i u sloves v ātmanepada ve tvaru parasmaipada.
Perifrástické perfekto pravděpodobně vzniklo z akuzativu verbálního substantiva na -ā. Tento akuzativ se používá -- stejně jako jindy často -- adverbálně.
Příklady:
| Kořen: brधातु | 3. sg. Perf. P. | 3. pl. Perf. P. | 3. sg. Perf. Ā. | 3. pl. Perf. Ā. |
|---|---|---|---|---|
| ईक्ष् 1Ā | ईक्षां चक्रे br ईक्षामास ईक्षां बभूव | ईक्षां चक्रिरे br ईक्षामासुर् ईक्षां बभूवुर् | ||
| बन्ध् Kausativ: बन्धय-:br "nechat svázat" | बन्धयां चकार br बन्धयामास बन्धयां बभूव | बन्धयां चक्रुर् br बन्धयामासुर् बन्धयां बभूवुर् |
36.3. Perfekt pasiva
V perfektu se pro pasiv používají tvary ātmanepady. Naopak je upřednostňováno použití PPP (příčestí minulé trpné). Konstrukce je v obou případech konstrukcí pasivních vět:
तेन पुण्यं चक्रे = तेन पुण्यं कृतम् = "On vykonal záslužné dílo"
36.4. Slovník
अह् P pouze perfekto s významem přítomného času आह, आहुर् : říkat, mluvit
अह् प्र P pouze Perfekt s významem přítomného času प्राह : říci, mluvit
ईक्ष् 1Ā ईक्षते : vidět, (vy)bliknout, pozorovat
Perf. ईक्षां चक्रे
Fut. ईक्षिष्यते
Pass. ईक्ष्यते
Kaus. ईक्षयति
PPP ईक्षित
Inf. ईक्षितुम्
चि 5U चिनोति : nahromadit, shromažďovat
Perf. चिकाय । चिचाय
Fut. चेष्यति
Pass. चीयते
Kaus. चाययति । चापयति
PPP चित
Inf. चेतुम्
Obr.: गोमयं चिकाय
(Zdroj obrázku: Podrobnosti)
व्रज् 1P व्रजति : kráčet, jít, odejít
Perf. Vc वव्राज, वव्रजुर्
Fut. व्रजिष्यति
Pass. व्रज्यते
Kaus. व्राजयति
PPP व्रजित
Inf. व्रजितुम्
व्रज् + प्र 1P प्रव्रजति : odejít (zejména z domova do bezdomoví jako asketa = stát se mnichem)
अगार n.। आगार n.: dům, domov
Obr.: अगारम्
(Zdroj obrázku: Podrobnosti)
od toho:
अनगार्य n. । अनगारika f.: bezdomoví buddhistického mnicha nebo novicia
Obr.: अनगार्यम्
(Zdroj obrázku: Podrobnosti)
अञ्जलि m.: Dvě ruce složené k úctě vysoko nad hlavu
आदृत 3: ctěný
उपाध्याय m.: učitel
पृथिवी f.: země
पृष्ठ n: záda, zadní strana
पृष्ठम् : za, vzadu
प्रजापति m.: Pán bytostí, stvořitelský bůh
अनु předpona: za, podél, přes - k, podél, podle, přidat, za -
např.
अनुकृ : napodobovat, dělat po něčem
अनुगम् : jít za někým, jít podél
अभि : be-, po - směrem, k - sem, k - tam, proti, do -vnitř, vzhledem k, na, nad, u
např.
अभिगम् : jít tam, přiblížit se
वद् + अभि Kausativ Ā अभिवादयते : formálně uvítat, oslovit
ग्लै 1P ग्लायति : cítit odpor, vyprchat
Perf. IV जग्लौ
Fut. ग्लास्यति
Pass. ग्लायते
Kaus. ग्लापयति । ग्लपयति
PPP ग्लान
Inf. ग्लातुम्
Absol. -ग्लाय
घ्रा 1P जिघ्रति : něco vonět
Perf. IV जघ्रौ
Fut. घ्रास्यति
Pass. घ्रायते
Kaus. घ्रापयति
PPP घ्रात । घ्राण
Inf. घ्रातुम्
Absol. -घ्राय
प्री 9U प्रीणति : bavit, radovat; milovat, být někomu nakloněn
प्री 4Ā प्रीयते : radovat se
Perf. IIIa पिप्राय, पिप्रिये
Fut. प्रेष्यति
Pass. प्रीयते
Kaus. प्रीणयति
PPP प्रीत
Inf. प्रेतुम्
स्पृश् 6P स्पृशति : dotýkat se
Perf IIa पस्पर्श, पस्पृशुर्
Fut. स्पर्क्ष्यति । स्प्रक्ष्यति
Pass. स्पृश्यते
Kaus. स्पर्शयति
PPP स्पृष्ट
Inf. स्पर्ष्तुम् । स्प्रष्तुम्
Absol. -स्पृश्य
Obr.: सुगतो भूमीं पस्पर्श
(Zdroj obrázku: Podrobnosti)
हृष् 4P हृष्यति: ztuhnout: vzpínat se (vlasy), radovat se z (Instr., Akk., Lok.)
Perf II जहर्ष
Fut. हर्षिष्यति
Pass. हृष्यते
Kaus. हर्षयति
PPP हृषित
Obr.: लोमहर्षः
(Zdroj obrázku: Podrobnosti)
स्वक 3: vlastní (můj, tvůj ...) ; m.: příslušník
36.5. Cvičení
A) Následující kořeny mají jak reduplikované, tak periphrastické perfekto. Vytvořte k následujícím tvarům příslušné periphrastické a reduplikované tvary perfekta:
- बिभ्रते
- बिभ्यति
- जुहोति
- वेत्ति
B) Kořen आस् "sedět" má periphrastické perfekto. Vytvořte jej k následujícím tvarům:
- आस्ते
- आसते
C) Vytvořte příslušné perfekto k následujícím tvarům:
- जीयते
- विदन्ति
- विन्दति
- त्याजयिष्यति
- ऐक्षन्त
- अगापयत्
- अपद्यन्त
- चिनोति (2 tvary)
- हन्ति
- प्रभविष्यन्ति
- क्रामन्ति
- प्राव्रजन्
- त्यक्ष्यति
D) Přeložte:
पुत्रे जाते सुगतः कुलं धनं च तत्याजागाराच्चानगर्यं प्रवव्राज । बुद्ध्यार्यसत्यानि प्रज्ञाय प्रज्ञया च दुःखान्मुक्तो मोक्तुकामार्यजनान्बोधयामासेति भिक्षव आहुः ॥१॥
Obr.: पुत्रे जाते सुगतः कुलं धनं च तत्याजागाराच्चानगर्यं प्रवव्राज
(Zdroj obrázku: Podrobnosti)
ब्राह्मणा महादेवयज्ञायाग्निं चिक्यिरे । ब्राह्मणेष्विन्द्रादिदेवान्स्तुवत्स्वग्निर्यज्ञान्नमाश । एवं यज्ञेन ब्राह्मणा महादेवैरादयां चक्रुस्तांश्च स्तोत्रानि श्रावयां बभूवुः ॥२॥ रक्षितधर्मक्षत्रिययोधा महानगरं जेतुकामाञ्छत्रून्विजिग्युर्न तु जघ्नुः ॥३॥ अधीतवेदद्विजो द्विजधर्मं वेद ॥४॥
विद्ययैव जीवितुं न शक्यते । य एवं विदुर्नाधीयीरन् ॥५॥ स साधुर्दुर्जनपापलोभमतिमीक्षां चक्रे ॥६॥ ब्राह्मणीभिः स्वान्नानि पेचिरे ॥७॥
36.6. Perfekt (लिट्) k doposud probraným kořenům
| Kořen: brधातु | Třída perfekta | Perfektum (लिट्) |
|---|---|---|
| अञ्ज् 7P | I | आनञ्ज |
| अद् 2P | I | आद |
| अर्ह् 1P | I | आनर्ह |
| अश् 5Ā | I | आनशे |
| अश् 9P | I | आश |
| अस् 2P | I | आस |
| अस् 4P | I | आस |
| आप् 5P | I | आप |
| आस् 2Ā | Perif. | आसां चक्रे |
| इ 2P | IIIa | इयाय, ईयुर् |
| इष् 6P | II | इयेष, ईषुर् |
| कम् 10Ā | Perif. Vc | कामयां चक्रे / चकमे |
| कुप् 4P | II | चुकोप, चुकुपुर् |
| कृ 8U | IIIa | चकार, चक्रुर् |
| कृ सम् 8 | IIIb | सञ्चस्कार, सञ्चस्करुर् |
| कृष् 1P, 6U | II | चकर्ष, चकृषुर् |
| क्रि 9U | IIIa | चिक्राय, चिक्रियुर् |
| क्रुध् 4P | II | चुक्रोध, चुक्रुधुर् |
| खाद् 1P | I | चखाद |
| ख्या 2P | -- | -- |
| गम् 1P | Va | जगाम, जग्मुर् |
| ग्रस् 1Ā | Vc | जग्रसे |
| चर् 1P | Vb | चचार, चेरुर् |
| चुर् 10U | Perif. | चोरयां चकार |
| छिद् 7U | II | चिच्छेद, चिच्छिदे |
| जन् 1Ā | Va | जज्ञे |
| जि 1P | Nepr. IIIa | जिगाय, जिग्युर् |
| जीव् 1P | I | जजिजीव |
| ज्ञा 9U | IV | जज्ञौ, जज्ञे |
| तन् 8U | Vb | ततान, तेने |
| त्यज् 1P | Vc | तत्याज, तत्यजुर् |
| दह् 1P | Vb | ददाह, देहुर् |
| दा 3U | IV | ददौ, ददे |
| दिश् 6U | II | दिदेश, दिदिशुर् |
| दुष् 4P | II | दुदोष, दुदुषुर् |
| दुह् 2U | II | दुदोह, दुदुहे |
| दृश् | II | ददर्श, ददृशुर् |
| द्विष् 2U | II | दिद्वेष, दिद्विषे |
| धा 3U | IV | दधौ, दधे |
| धृ 1U | IIIa | दधार, दध्रे |
| नी 1U | IIIa | निनाय, निन्युर् |
| नृत् 4P | II | ननर्त, ननृतुर् |
| पच् 1U | Vb | पपाच, पेचुर् |
| पत् 1P | Vb | पपात, पेतुर् |
| पद् 4Ā | Vb | पेदे |
| पा 1P | IV | पपौ, पपुर् |
| पा 2P | IV | पपौ, पपुर् |
| पू 9U | IIIa | पुपाव, पुपुवे |
| पॄ 3P | IIIb | पपार, पप्रुर् / पपरुर् |
| प्रच्छ् 6P | I | पप्रच्छ, पप्रच्छुर् |
| बन्ध् 9P | I | बबन्ध, बबन्धुर् |
| बुध् 1U, 4Ā | II | बुबोध, बुबुधे |
| ब्रू 2U | -- | -- |
| भज् 1U | Vb (!) | बभाज, भेजे |
| भञ्ज् 7P | I | बभञ्ज, बभञ्जुर् |
| भिद् 7U | II | बिभेद, बिभिदे |
| भी 3P | IIIa / Perif. | बिभाय, बिभ्युर् / बिभयां चकार |
| भुज् 7U | II | बुभोज, बुबुजे |
| भू 1P | Nepr. | बभूव, बभूवुर् |
| भृ 1U, 3U | IIIa / Perif. | बभार, बभ्रुर् / बिभरां चकार |
| मद् 4P | Vb | ममाद, मेदुर् |
| मन् 4Ā | Vb | मेने |
| मा 2P, 3Ā | IV | ममौ, ममे |
| मुच् 6U | II | मुमोच, मुमुचुर् |
| मुह् 4P | II | मुमोह, मुमुहुर् |
| मृ 4Ā | IIIa | ममार, मम्रुर् |
| यज् 1U | Va | इयाज, ईजुर् |
| युज् 7U | II | युयोज, युयुजे |
| युध् 4Ā | II | युयुधे |
| रक्ष् 1P | I | ररक्ष, ररक्षुर् |
| रुद् 2P | II | रुरोद, रुरुदुर् |
| रुध् 7U | II | रुरोध, रुरुधे |
| लभ् 1Ā | Vb | लेभे |
| लिप् 6U | II | लिलेप, लिलिपे |
| लुभ् 4P | II | लुलोभ, लुलुभुर् |
| वच् 2P | Va | उवाच, ऊचुर् |
| वद् 1P | Va | उवाद, ऊदुर् |
| वस् 1P | Va | उवास, ऊषुर् |
| वस् 2Ā | Vc | ववसे |
| वह् 1U | Va | उवाह, ऊहे |
| विद् 2P | II / Perif. / Presentní | विवेद, विविदुर् / विदां चकार / वेद, विदुर् |
| विद् 6U | II | विवेद, विविदे |
| विश् 6P | II | विवेश, विविशुर् |
| वृत् 1Ā | II | ववृते |
| वृध् 1Ā | II | ववृधे |
| शक् 5P | Vb | शशाक, शेकुर् |
| श्रु 5P | IIIa aniṭ | शुश्राव, शुश्रुवुर् |
| सद् 1P | Vb | ससाद, सेदुर् |
| सह् 1Ā | Vb | सेहे |
| सिच् 6U | II | सिषेच, सिषिचे |
| सु 5U | IIIa | सुसाव, सुसुवे |
| सृज् 6P | II | ससर्ज, ससृजुर् |
| स्तु 2U | IIIa aniṭ | तुष्टाव, तुष्टुवुर् |
| स्था 1P | IV | तस्थौ, तस्थुर् |
| स्मृ 1P | IIIb | सस्मार, सस्मरुर् |
| हन् 2P | Va | जघान, जघ्नुर् |
| हा 3P | IV | जहौ, जहुर् |
| हु 3P | IIIa / Perif. | जुहाव, जुहुवुर् / जुहवां चकार |
| हृ 1U | IIIa | जहार, जह्रे |
36.7. Překladová cvičení
Přeložte:
1. महाभारत १३.७.२५-२६
येन प्रीणति पितरं
तेन प्रीतः प्रजापतिः । प्रीणति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता । येन प्रीणात्युपाध्यायं तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम् ।
सर्वे तस्यादृता धर्मा यस्यैते त्रय आदृताः । अनादृतास्तु यस्यैते
सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः ॥
Vysvětlení:
पितरम् : Akk. sg. k पितृ m. "otec"
मातरम् : Akk. sg. k मातृ f. "matka"
ब्रह्म : Nom./Akk. sg. k ब्रह्मन् n. "Absolutno, Védá"
सर्वे : Nom. pl. mask. k सर्व "všichni, každý"
त्रयस् : Nom. pl. mask. k त्रि "tři"
सर्वास् : Nom./Akk. pl. fem. k सर्व "všichni, každý"
Obr.: येन प्रीणात्युपाध्यायं तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम् ।
(Zdroj obrázku: Podrobnosti)
2. मनुस्मृति ४.१५४ o správném chování vůči starým:
अभिवादयेद्वृद्धांश्च दद्याच्चैवासनं स्वकम् । कृताञ्जलिरुपासीत गच्छतः पृष्ठतो ऽन्वियात् ॥
3. मनुस्मृति २.९८: Kdo je जितेन्द्रिय:
श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा च यो नरः । न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेन्द्रियः ॥
Vysvětlení: विज्ञेय ३: ten, kdo je poznatelný; ten, kdo má být znám (jako)
4. मनुस्मृति २.११० o správném chování bráhmana:
नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः । जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोक आचरेत् ॥
Vysvětlení:
V tomto verši je ब्रू konstruováno s genitivem
मेधावी : nominativ singuláru maskulina k मेधाविन् ३ "chytří, moudrý"
जडवत् příslovce "Způsobem hlupáka/tupého/neschopného"
36.8. Opakovací cvičení k morfologii
Určete a přeložte následující tvarová slova všemi možnými způsoby:
- नयति
- समस्कुर्वन्
- स्यात्
- यस्याम्
- अधीयते
- प्रोचुः
- समादधाति
- हरेः
- हरे
- हरेत्
- जह्रे
- आक्रीणीत
- व्यक्रियत
- प्राजहुः
- प्रजहुः
- ददे
- दत्ते
- हिते
- हीयते
- जज्ञे
- यज्ञे
- तेन
- तेने
- ततः
- सतः
- जगौ
- पशौ
- मेने
- माने
- एतस्मात्
- तायेत
- तया
- लेभिरे
- ऊषुः
- व्यानक्
- युङ्क्ते
- युक्ते
- युगे
- अपिपः
- अपिबत्