Cvičení 16
A) Převeďte následující výrazy do podoby tatpuruṣa a přeložte je:
१. देवस्य पुरुषः । — देवपुरुषः २. गुणवती ब्राह्मणी । — गुणवद्ब्राह्मणी ३. सत्यवान्ब्राह्मणः । — सत्यवद्ब्राह्मणः ४. पशुमन्तो जनाः । — पशुमज्जनाः ५. सुखवान्वैश्यायाः पुत्रः । — सुखवद्वैश्यापुत्रः ६. सुखवत्या वैश्यायाः पुत्रः । — सुखवद्वैश्यापुत्रः ७. कवेरुक्त्याः सत्यम् । — कव्युक्तिसत्यम् ८. शिवen रक्षिता बाला । — शिवरक्षितबाला ९. रामेण पीतं जलम् । — रामपीतजलम् १०. फलवांल्लाभः । — फलवद्लाभः ११. इष्टाया देवतायाः पूजा । — इष्टदेवतापूजा १२. देवानां स्तुतिः । — देवस्तुतिः
B) Rozložte ve následujících větách všechna složená slova (samāsas) do sanskrtu, vytvořte tak věty s skloňovanými podstatnými jmény a přeložte je:
१. पुण्यवद्वैश्यपुत्रो देवेन्द्रलोकं गच्छति । पुण्यवान्वैश्यस्य पुत्रो देवानामिन्द्रस्य लोकं गच्छति । (nebo: पुण्यवतो वैश्यस्य पुत्रो...)
Zasloužilý syn vaišyi vstupuje na nebe vládce bohů. (nebo: Syn zasloužilého vaišyi...)
२. पुण्यकरणं स्वर्गमार्गः । पुण्यस्य करणं स्वर्गस्य मार्गः । (nebo: पुण्यानां करणं स्वर्गं मार्गः ।)
Konání toho, co je zasloužilé, je cestou na nebe.
३. न साधुः पशुवन्नरधेनुलोभः । न साधुः पशुवतो नरस्य धेनूनां लोभः । (nebo: ...धेनोर्लोभः ।)
Touha muže bohatého na dobytek po krávách / po kravě není dobrá.
४. न पशुयज्ञैर्नराः स्वर्गं गच्छन्ति । धर्मयज्ञैस्तु स्वर्गसुखमाप्नुवन्ति । न पशूनां यज्ञैर्नराः स्वर्गं गच्छन्ति । धर्मस्य यज्ञैस्तु स्वर्गस्य सुखमाप्नुवन्ति ।
Oběťmi zvířat lidé nevstupují na nebe. Ale obětmi spravedlnosti (nekrvavými) dosahují nebeského štěstí.
५. द्विजदासा इति शूद्रा उच्यन्ते । द्विजानां दासा इति शूद्रा उच्यन्ते ।
Šúdrové jsou nazýváni otroky dvakrát zrozených.
६. बालब्राह्मणपुत्राः सत्यवन्नरं शृण्वन्ति । बा्ला ब्राह्मणानां पुत्राः स्त्यवन्तं नरं शृण्वन्ति ।
Mladí bráhmanský synové poslouchají pravdomluvného muže.
७. बलवत्क्षत्रिया धनवच्छत्रुनगरं जयन्ति । बलवन्तः क्षत्रिया धनवतां शत्रूनां नगरं जयन्ति ।
Mocní kšatrijové porážejí bohaté město nepřátel.
८. ऋष्युक्त्या सत्यमुच्यते । ऋषीणामुक्त्या सत्यमुच्यते ।
Slovo védských mudrců říká pravdu.
९. बलवद्योधा ब्राह्मणग्रामं गताः । बलवन्तो योधा ब्राह्मणानां ग्रामं गताः ।
Silní válečníci odešli do bráhmanské vesnice.
१०. पुण्यवद्वैश्येष्टवेवतापूजां करोति । पुन्यवतो वैश्यस्येष्टाया देवतायाः पूजां करोति ।
Uctívá osobní božstvo záslužného vaišji.
Obr.: न पशुयज्ञैर्नराः स्वर्गं गच्छन्ति
(Zdroj obrázku: Podrobnosti)
Skloňovací vzory
A) Vytvořte všechny doposud naučené pády pro následující slova jako příklady dosavadních skloňovacích tříd.
१. नर (m.)
| Pád | Singulár | Plurál |
|---|---|---|
| 1. Nom. | नरस् (नरः) | नरास् (नराः) |
| 2. Akk. | नरम् | नरान् |
| 3. Instr. | नरेण | नरैस् (नरैः) |
| 6. Gen. | नरस्य | नराणाम् |
२. फल (n.)
| Pád | Singulár | Plurál |
|---|---|---|
| 1. Nom. | फलम् | फलानि |
| 2. Akk. | फलम् | फलानि |
| 3. Instr. | फलेन | फलैस् (फलैः) |
| 6. Gen. | फलस्य | फलानाम् |
३. क्षत्रिया (f.)
| Kasus | Singular | Plural |
|---|---|---|
| 1. Nom. | क्षत्रिया | क्षत्रियास् (क्षत्रियाः) |
| 2. Akk. | क्षत्रियाम् | क्षत्रियास् (क्षत्रियाः) |
| 3. Instr. | क्षत्रियया | क्षत्रियाभिस् (क्षत्रियाभिः) |
| 6. Gen. | क्षत्रियायास् (क्षत्रियायाः) | क्षत्रियाणाम् |
४. अरि (m.)
| Kasus | Singular | Plural |
|---|---|---|
| 1. Nom. | अरिस् (अरिः) | अरयस् (अरयः) |
| 2. Akk. | अरिम् | अरीन् |
| 3. Instr. | अरिणा | अरिभिस् (अरिभिः) |
| 6. Gen. | अरेस् (अरेः) | अरीणाम् |
५. मति (f.)
| Kasus | Singular | Plural |
|---|---|---|
| 1. Nom. | मतिस् (मतिः) | मतयस् (मतयः) |
| 2. Akk. | मतिम् | मतीस् (मतीः) |
| 3. Instr. | मत्या | मतिभिस् (मतिभिः) |
| 6. Gen. | मतेस् (मतेः) / मत्यास् (मत्याः) | मतीनाम् |
६. गुरु (m.)
| Kasus | Singular | Plural |
|---|---|---|
| 1. Nom. | गुरुस् (गुरुः) | गुरवस् (गुरवः) |
| 2. Akk. | गुरुम् | गुरून् |
| 3. Instr. | गुरुणा | गुरुभिस् (गुरुभिः) |
| 6. Gen. | गुरोस् (गुरोः) | गुरूणाम् |
७. धेनु (f.)
| Kasus | Singular | Plural |
|---|---|---|
| 1. Nom. | धेनुस् (धेनुः) | धेनवस् (धेनवः) |
| 2. Akk. | धेनुम् | धेनूस् (धेनूः) |
| 3. Instr. | धेन्वा | धेनुभिस् (धेनुभिः) |
| 6. Gen. | धेनोस् (धेनोः) / धेन्वास् (धेन्वाः) | धेनूनाम् |
८. देवी (f.)
| Kasus | Singular | Plural |
|---|---|---|
| 1. Nom. | देवी | देव्यस् (देव्यः) |
| 2. Akk. | देवीम् | देवीस् (देवीः) |
| 3. Instr. | देव्या | देवीभिस् (देवीभिः) |
| 6. Gen. | देव्यास् (देव्याः) | देवीनाम् |
९. गुणवन्त् (m./n.)
Maskulinum:
| Kasus | Singular | Plural |
|---|---|---|
| 1. Nom. | गुणवान् | गुणवन्तस् (गुणवन्तः) |
| 2. Akk. | गुणवन्तम् | गुणवतस् (गुणवतः) |
| 3. Instr. | गुणवता | गुणवद्भिस् (गुणवद्भिः) |
| 6. Gen. | गुणवतस् (गुणवतः) | गुण्वताम् |
Neutrum:
| Kasus | Singular | Plural |
|---|---|---|
| 1. Nom. | गुणवत् | गुणवन्ति |
| 2. Akk. | गुणवत् | गुणवन्ति |
| 3. Instr. | गुणवता | गुणवद्भिस् (गुणवद्भिः) |
| 6. Gen. | गुणवतस् (गुणवतः) | गुण्वताम् |
(Ženský rod गुणवती se skloňuje jako देवी)
१०. किम् (m./n./f.)
| Kasus | Sg. m. | Sg. n. | Sg. f. | Pl. m. | Pl. n. | Pl. f. |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. Nom. | कस् (कः) | किम् | का | के | कानि | कास् (काः) |
| 2. Akk. | कम् | किम् | काम् | कान् | कानि | कास् (काः) |
| 3. Instr. | केन | — | कया | — | — | काभिस् (काभिः) |
| 6. Gen. | कस्य | — | कस्यास् (कस्याः) | केषाम् | — | कासाम् |
११. तद् (m./n./f.)
| Kasus | Sg. m. | Sg. n. | Sg. f. | Pl. m. | Pl. n. | Pl. f. |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. Nom. | स / सो / सः | तद् | सा | ते | तानि | तास् (ताः) |
| 2. Akk. | तम् | तद् | ताम् | तान् | तानि | तास् (ताः) |
| 3. Instr. | तेन | — | तया | तैस् (तैः) | — | ताभिस् (ताभिः) |
| 6. Gen. | तस्य | — | तस्यास् (तस्याः) | तेषाम् | — | तासाम् |
१२. एतद् (m./n./f.)
| Kasus | Sg. m. | Sg. n. | Sg. f. | Pl. m. | Pl. n. | Pl. f. |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. Nom. | एष / एषो / एषः | एतद् | एषा | एते | एतानि | एतास् (एताः) |
| 2. Akk. | एतम् / एनम् | एतद् / एनद् | एताम् / एनाम् | एतान् / एनान् | एतानि / एनानि | एतास् / एनास् |
| 3. Instr. | एतेन / एनेन | — | एतया / एनया | तैस् (तैः) | — | ताभिस् (ताभिः) |
| 6. Gen. | एतस्य | — | तस्यास् (तस्याः) | तेषाम् | — | तासाम् |
१३. इदम् (m./n./f.)
| Kasus | Sg. m. | Sg. n. | Sg. f. | Pl. m. | Pl. n. | Pl. f. |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. Nom. | अयम् | इदम् | इयम् | इमे | इमानि | इमास् (इmaाः) |
| 2. Akk. | इमम् / एनम् | इदम् / एनद् | इमाम् / एनाम् | इमान् / एनान् | इमानि / एनानि | इमास् / एनास् |
| 3. Instr. | अनेन / एनेन | — | अनया / एनया | एभिस् (एभिः) | — | आभिस् (आभिः) |
| 6. Gen. | अस्य | — | अस्यास् (अस्याः) | एषाम् | — | आसाम् |
Další cvičení
B) Přeložte a rozložte všechny sanskrtské složené výrazy:
१. योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥ योगसूत्र १.२ ॥ योगश्चित्तस्य वृत्तेर्निरोधः (nebo: वृत्तीनां निरोधः) ।
Jóga je zastavení mentální činnosti.
२. स्वधर्मो ब्राह्मणस्याध्ययनमध्यापनं यजनं याजनं दानं प्रतिग्रहश्च ॥५॥
Konkrétní povinností bráhmana je: studium Védy, výuka Védy, obětování jako pán oběti, obětování na cizí žádost, dárky bráhmanům, přijímání darů.
क्षत्रियस्याध्ययनं यजनं दानं शस्त्राजीवो भूतरक्षणं च ॥६॥ क्षत्रियस्याध्ययनं यजनं दानं शास्त्रेणाजीवो भूतानां रक्षणं च् ।
Konkrétní povinností kṣatriyi je: studium Védy, obětování jako pán oběti, dárky bráhmanům, živobytí mečem, střežení bytostí.
वैश्यस्याध्ययनं यजनं दानं कृषिपाशुपाल्ये वणिज्या च ॥७॥ वैश्यस्याध्ययनं यजनं दानं कृषिः पाशुपाल्यं च वणिज्या च ।
Konkrétní povinností vaišyi je: studium Védy, obětování jako pán oběti, dárky bráhmanům, zemědělství a chov dobytka, obchod.
शूद्रस्य द्विजातिशुश्रूषा वार्त्ता कारुकुशीलवकर्म च ॥८॥ शुड्रस्य द्विजातीनां शुश्रूषा वार्त्ता कारूणां कुशीलवानां च कर्म ।
Konkrétní povinností šúdry je poslušná služba dvakrát zrozeným, hospodářská činnost a řemeslná práce i vystupování jako pouliční umělec.
सर्वेषामहिंसा सत्यं शौचमनसूयानृशंस्यं क्षमा च ॥१३॥
Povinností všech je: neubližování, pravdomluvnost, čistota, nespokojenost s vlastním osudem, nezákeřnost a trpělivá shovívavost.
(कौटिलीयार्थशास्त्र १.३.५-८, १३)
३. आन्वीक्षिकीत्रयीवार्त्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डः, तस्य नीतिर्दण्डनीतिः ॥ कौटिलीयार्थशास्त्र १.४.३ ॥ आन्वीक्षिक्याः त्रय्याः वार्त्ताया योगस्य क्षeमस्य च साधनो दण्डः, तस्य नीतिर्दण्डनीतिः ।
Bič zajišťuje získání a bezpečné vlastnictví filozofie, védské vědy a ekonomie. Vedení biče je politika.
Obr.: योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः
(Zdroj obrázku: Podrobnosti)